Cilt Alerjileri

Egzama Nedir? Türleri, Belirtileri ve Alerjiyle İlişkisi

31 Ekim 2026 · Son güncelleme: 31 Ekim 2026 · 11 dk okuma

Nemlendirici kavanozu, yeşil pamuklu havlu ve okaliptüs dalı
İçindekiler

Egzama, cildin kuruduğu, kaşındığı ve kızardığı iltihaplı deri hastalıklarının ortak adıdır; tıpta çoğu zaman dermatit olarak da anılır. En bilinen türü atopik dermatittir. Genellikle bebeklik ve erken çocuklukta başlar, alevlenme ve sakin dönemlerle seyreder ve bulaşıcı değildir. Her egzama alerjik değildir, ancak atopik türü alerjik hastalıklarla sık birlikte görülür.

Cildinizde ya da çocuğunuzun cildinde geçmeyen kaşıntılı, kuru lekeler varsa muhtemelen ilk sorularınız şunlardır: Bu egzama mı, hangi türü, alerjiyle ilgisi var mı, başkasına geçer mi? Bu yazı türleri bir tabloda karşılaştırır, belirtileri yaşa göre ayırır ve hangi durumda hekime gitmeniz gerektiğini netleştirir.

Egzama (dermatit) nedir, cilt bariyeri neden bozulur?

Egzama tek bir hastalık değil, kaşıntılı ve iltihaplı deri tablolarının ortak adıdır. Dermatoloji kaynağı DermNet, dermatiti derinin üst katmanında değişiklik yapan kaşıntılı iltihabi durumlar grubu olarak tanımlar. Aynı kaynak, her egzamanın bir dermatit olduğunu ama her dermatitin egzama sayılmadığını not eder. Günlük dilde iki kelime çoğu kez aynı anlamda kullanılır.

Sağlıklı derinin en dış katmanı bir duvar gibi çalışır: nemi içeride tutar, tahriş edici maddeleri dışarıda bırakır. Atopik egzamada bu duvar, yani cilt bariyeri zayıflar; cilt su kaybeder, kurur ve dış etkenlere karşı hassaslaşır. Amerikan Alerji, Astım ve İmmünoloji Akademisi (AAAAI), bunun nedenlerinden birinin filagrin adlı bir proteinin genindeki değişiklik olduğunu belirtir. AAAAI’ye göre bu değişiklik “sızdıran” bir bariyere yol açar ve Kuzey Avrupa ya da Doğu Asya kökenli kişilerin üçte birine kadarında görülür.

Türkiye Ulusal Allerji ve Klinik İmmünoloji Derneği (AİD) de atopik dermatiti genetik ve çevresel etkenlere bağlı, kronik bir deri hastalığı olarak tanımlar. Yatkınlık genlerden gelir; alevlenmeyi ise çoğu zaman çevredeki bir etken başlatır. Bu yüzden egzamada bakım hem bariyeri desteklemeye hem de tetikleyicileri azaltmaya dayanır.

Egzama belirtileri nelerdir? Kuru ve sulu egzama farkı

Egzamanın ortak belirtisi kaşıntıdır. Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti (NHS), atopik egzamada derinin kuru, çatlak, kabuklu, pul pul ya da kalınlaşmış görünebileceğini yazar. Deri bazen su toplayabilir veya kanayabilir. NHS’ye göre egzamalı bölge, ten rengine bağlı olarak kırmızı, beyaz, mor ya da gri görünebilir; çevresinden daha açık veya koyu da olabilir.

Kaşıntı ile kaşıma birbirini besler. AAAAI bu durumu “kaşıntı-kaşıma döngüsü” olarak adlandırır: kuru cilt kaşıntıyı ve döküntüyü artırır, kaşımak da deriyi daha çok tahriş eder. Belirtiler genellikle dalgalıdır. NHS, belirtilerin kötüleştiği dönemlere alevlenme dendiğini ve aralarda daha iyi dönemler olduğunu belirtir.

Halk arasında kullanılan “sulu egzama” ve “kuru egzama” ifadeleri ayrı hastalıkları değil, çoğu zaman aynı hastalığın farklı evrelerini anlatır. DermNet’e göre yeni başlamış (akut) dermatitte kızarıklık, şişlik, küçük kabarcıklar, sızıntı ve kabuklanma görülebilir. Uzun süren (kronik) egzamada ise deri kalınlaşır, çizgileri belirginleşir, pul pul dökülür ve çatlaklar oluşur. DermNet, ikisi arasındaki ara evrenin her iki görünümün özelliklerini birlikte taşıyabildiğini de ekler.

Egzama türleri ve aralarındaki farklar

Egzama türleri, cildin nerede ve hangi nedenle etkilendiğine göre adlandırılır. Aşağıdaki tablo DermNet’in sınıflamasını, Amerikan Dermatoloji Akademisi’nin (AAD) tür açıklamalarını ve NHS’nin yerleşim bilgisini temel alır.

Tür Sık görüldüğü yer Belirgin özellik ve neden
Atopik dermatit Dirsek, diz ve eller; bebekte yüz Kuru, kaşıntılı, alevlenip sakinleşen deri; ailede astım veya saman nezlesi sık
İrritan kontakt dermatit Maddenin değdiği bölge Sabun, çözücü veya su gibi tahriş edicilerle yeterince uzun ve yoğun temas
Alerjik kontakt dermatit Maddenin değdiği bölge Nikel veya saç boyası gibi bir maddeye karşı gelişen bağışıklık duyarlılığı
Dishidrotik egzama Eller, ayaklar veya her ikisi Küçük, kaşıntılı kabarcıklar
El egzaması Eller Kuru, kalın ve pul pul deri; tahriş, alerji ve iç etkenler birlikte rol oynayabilir
Nümüler (diskoid) egzama Çoğunlukla kollar ve bacaklar Madeni para biçiminde yuvarlak lekeler
Seboreik dermatit Yüz, saçlı deri, kulaklar, deri kıvrımları Deride yaşayan mayalara karşı gelişen tepki
Staz (venöz) dermatit Bacakların alt kısmı Bacak toplardamarlarındaki kapakçıkların yetersiz çalışması

AAD, kontakt dermatitin neredeyse herkeste hayatında en az bir kez görüldüğünü belirtir. Kontakt dermatit, nikel alerjisi, dishidrotik egzama, el egzaması, göz kapağı egzaması ve bebek egzaması kendi ayrıntılarıyla ayrı konulardır; burada yalnızca yerlerini göstermek için anıldılar. Kurdeşen ve kontakt dermatit gibi komşu konular sitenin cilt alerjileri bölümünde toplanır.

İki ayrım sık karıştırılır. Saçlı deride kepek ve kızarıklıkla seyreden seboreik dermatit, DermNet’e göre mayalara karşı bir tepkidir ve bir alerjenle tetiklenen alerjik egzama sınıfına girmez. Kurdeşen (ürtiker) ise egzama değildir; deride kabarık, kaşıntılı kabartılarla seyreden ayrı bir tablodur.

Egzama alerji mi? Atopik yürüyüş ve alerjenlerle ilişkisi

Egzama ile alerji aynı şey değildir, ama atopik türü alerjik hastalıklarla aynı aileden sayılır. AAAAI’ye göre egzaması olanların yaklaşık yarısında saman nezlesi (alerjik rinit), astım veya besin alerjisi gibi bir alerjik hastalık da bulunur. Bu oran, egzamalı kişilerin önemli bir kısmında eşlik eden bir alerji olmadığını da gösterir.

AİD, atopik dermatitin atopik yürüyüş adı verilen sürecin ilk basamağında yer aldığını belirtir. Bu süreçte bazı çocuklarda egzamayı ilerleyen yıllarda besin alerjisi, saman nezlesi veya astım izler. AİD, atopik dermatitli çocuklarda besin alerjisinin eşlik edebileceğini ve bu durumda alerji ve immünoloji uzmanı değerlendirmesi gerektiğini yazar. Dernek, sık sorumlu besinler arasında inek sütü, yumurta, buğday, kuruyemişler, yer fıstığı, balık ve kabuklu deniz ürünlerini sayar.

Solunum yoluyla alınan alerjenler de deriyi etkileyebilir. AAAAI, ev tozu akarı, polen ve hayvan tüyü kaynaklı alerjenlerin egzamayı alevlendirebildiğini belirtir. Alerjik duyarlılıkta bağışıklık sistemi IgE adı verilen bir antikor üretir; bu duyarlılığın gerçekten belirti yapıp yapmadığını öykü ve testleri birlikte yorumlayan hekim değerlendirir.

Egzama bulaşıcı mı, tehlikeli mi?

Egzama bulaşıcı değildir. NHS bunu açıkça yazar: atopik egzama başkasından kapılmaz ve başkasına geçmez. Aynı havluyu kullanmak, sarılmak veya aynı ortamda bulunmak egzamayı yaymaz. Bu bilgi, özellikle kreş ve okul çağındaki çocuklarda gereksiz endişeyi önler.

Egzamanın asıl riski, kaşınan ve çatlayan derinin mikrop kapmasıdır. AAAAI, iltihap ve kaşıntı iyi kontrol edilmediğinde bakteri, virüs veya mantar kaynaklı enfeksiyonların gelişebileceğini belirtir. NHS de stafilokok gibi deri enfeksiyonlarını egzamayı kötüleştiren etkenler arasında sayar.

NHS, egzamalı bölgede belirli değişiklikler görüldüğünde hızlı tıbbi değerlendirme önerir. Bunlar su toplamış, kabuklanmış, sıvı sızdıran ya da iltihaplı kabarcıklar; ağrı, şişlik veya sıcaklık; birden kötüleşme ya da yayılma; yüksek ateş veya genel halsizliktir. NHS’ye göre bu belirtiler enfeksiyona veya egzama herpetikum adı verilen daha ciddi bir tabloya işaret edebilir. Yani egzama çoğu zaman tehlikeli bir hastalık gibi seyretmez, ama bu işaretler beklemeden değerlendirilmesi gereken durumlardır.

Egzama neyi sevmez? Sık tetikleyiciler

Tetikleyiciler kişiden kişiye değişir; birinde alevlenme yapan etken bir başkasını etkilemeyebilir. AİD, AAAAI ve NHS’nin ortak saydığı başlıca etkenler şunlardır:

  • Tahriş edici maddeler: sabun, deterjan, çözücüler, güzel kokulu ürünler ve sigara dumanı.
  • Isı ve hava: aşırı sıcak, soğuk, kuru hava ve ani sıcaklık değişimleri.
  • Ter ve nem: terleme ile sıcak ve nemli ortamlar.
  • Kumaşlar: yün ve deriyi tahriş eden kaba dokulu giysiler.
  • Alerjenler: ev tozu akarı, polen ve evcil hayvan alerjenleri.
  • Bedensel durumlar: stres, araya giren hastalıklar ve gebelik gibi hormonal değişimler.

Banyo suyunun sıcaklığı da etkilidir. AİD ve AAAAI banyonun sıcak değil ılık suyla yapılmasını önerir. NHS de serin kalmayı önerir, çünkü sıcaklık kaşıntıyı artırabilir.

Bazen sorun kullanılan bakım ürününün kendisidir. AAAAI, belirli bir krem, losyon, sabun veya şampuandan sonra kötüleşme oluyorsa içerikteki bir maddeye alerji olasılığının araştırılmasını önerir. Alevlenmelerin hangi gün, hangi ürün, ortam veya etkinlikten sonra başladığını kısa notlarla izlemek, hekiminizle görüşmede örüntüyü görmenizi kolaylaştırır.

Bebekte, çocukta ve yetişkinde egzama nasıl görünür?

NHS’ye göre atopik egzama belirtileri her yaşta başlayabilir, ama çoğunlukla bebeklik ve erken çocuklukta ortaya çıkar. AİD de hastalığın çoğunlukla erken çocuklukta başladığını belirtir. Tutulan bölgeler yaşla birlikte değişir; bu yüzden aynı hastalık bebekte ve ergende farklı görünür.

AİD’in yaşa göre tarifi şöyledir. Bebeklerde yüz, özellikle yanaklar, saçlı deri, diz ve dirsek bölgeleri ile kulak arkası etkilenir; bez bölgesi genellikle etkilenmez. İki yaşından büyük çocuklarda dirsek önü, diz arkası, boyun, el ve ayak bilekleri öne çıkar. Ergenlikte el ve ayak bilekleri, kol ve bacakların iç yüzleri, göz çevresi, yüz, boyun ve gövdenin üst kısmı tutulabilir.

Bebek egzaması ayrı bir yazının konusudur. Yine de bir öneri burada yer almalı: NHS, kaşımaya bağlı deri hasarını azaltmak için bebeklerin tırnaklarının kısa tutulmasını ve kaşıma önleyici eldiven kullanılmasını önerir.

Seyir açısından NHS, belirtilerin yaş ilerledikçe hafifleme eğiliminde olduğunu belirtir. AİD’e göre hafif vakaların önemli bir bölümü kendiliğinden geçer, ancak hastalığın genel seyri kroniktir. Yetişkinlikte egzama sürüyorsa ya da ilk kez başlıyorsa ellerde görülen tablolar ve kontakt dermatit de değerlendirmeye girer.

Egzama tanısı nasıl konur?

Egzama tanısı çoğu zaman bir kan testiyle değil, öykü ve muayene ile konur. DermNet, ayrıntılı bir öykü ve muayenenin doğru tanı için çoğu kez yeterli olduğunu belirtir. Hekim lekelerin yerine, görünümüne, ne zaman başladığına ve ailede astım, saman nezlesi ya da egzama olup olmadığına bakar. AAAAI, nihai tanının alerji ve immünoloji uzmanınca konmasını önerir; deri tablolarında dermatoloji uzmanı da tanı koyar.

DermNet’e göre gerektiğinde ek incelemeler yapılabilir. Bunlar arasında deri kazıntısı ve sürüntü örneği, temasla gelişen alerjiyi araştırmak için yama testi, gerekirse deri biyopsisi ve kanda IgE ölçümü sayılır. Yama testi özellikle alerjik kontakt dermatitten şüphelenildiğinde gündeme gelir; olası alerjenler deriye uygulanır ve belirli aralıklarla değerlendirilir.

Besin alerjisi testlerinde temkin gerekir. AAAAI, kişide o besine veya benzerlerine karşı bir tepki öyküsü yoksa çok sayıda besinle alerji testi yapılmasını önermez. Test sonucu tek başına yorumlanmaz; öyküyle birlikte hekim tarafından değerlendirilir. Randevuya giderken şu bilgileri hazırlamanız işinizi kolaylaştırır:

  1. Belirtilerin ilk ne zaman ve vücudun neresinde başladığı.
  2. Alevlenmelerden önce kullanılan sabun, krem, deterjan veya yeni giysiler.
  3. Kötüleşmeyle ilişkili görünen ortam, mevsim, besin veya etkinlikler.
  4. Ailede egzama, astım veya saman nezlesi olup olmadığı.
  5. Alevlenme dönemlerinde çekilmiş fotoğraflar ve şimdiye kadar denenen tedaviler.

Günlük cilt bakımı: egzamaya ne iyi gelir?

Kurumsal kaynakların ortak önerisi, cilt bariyerini her gün desteklemek ve bilinen tetikleyicilerden uzak durmaktır. NHS, AAAAI, AİD ve DermNet’in önerileri adım adım şöyle sıralanabilir:

  1. Düzenli nemlendirin: NHS, nemlendirici bakımın günde en az iki kez uygulanmasını önerir.
  2. Sabun yerine nemlendirici yıkama ürünü kullanın: NHS ve DermNet, sabun yerine nemlendiriciyle yıkanmayı önerir.
  3. Ilık suyla yıkanın, hemen nemlendirin: AAAAI, ılık banyo veya duştan sonra cildin hafifçe tamponlanarak kurulanmasını ve hemen nemlendirici sürülmesini önerir.
  4. Giysileri seçerek giyin: AİD, yün ve tahriş edici kumaşlardan kaçınıp pamuk veya pamuk karışımlı giysiler giymeyi önerir. AAAAI, yeni giysilerin giyilmeden önce yıkanmasını önerir.
  5. Serin kalın: NHS’ye göre sıcaklık egzamayı daha kaşıntılı hale getirebilir.
  6. Tırnakları kısa tutun, kaşımaktan kaçının: NHS kaşımanın egzamayı kötüleştirebileceğini belirtir; AİD tırnakların kısa, düz ve temiz tutulmasını önerir.

Nemlendirici seçerken AİD, ürünün alerjen veya tahriş edici kimyasal içermemesine dikkat edilmesini önerir. Bu önlemler cildin kendini korumasına yardım eder, ama hekimin önerdiği ilaçlı tedavinin yerine geçmez. Bitkisel karışımların veya takviyelerin egzamayı tedavi ettiğine dair bir öneri, bu yazının dayandığı kurumsal kaynaklarda yer almaz.

Egzama tedavisinin genel çerçevesi: en hızlı nasıl geçer?

Dürüst yanıt şudur: egzamayı birkaç günde tamamen ortadan kaldıran bir yöntem yoktur. NHS, atopik egzamayı tamamen iyileştiren bir tedavinin şu an bulunmadığını belirtir; AİD de hastalığın kronik olduğunu ve kür sağlayan bir tedavinin bulunmadığını yazar. Tedavinin amacı alevlenmeleri kontrol altına almak ve sakin dönemleri uzatmaktır. AAAAI, tedavinin temel hedeflerini yaşam kalitesini iyileştirmek ve deri iltihabını en aza indirmek olarak tanımlar.

Aşağıda tedavi seçenekleri yalnızca ilaç sınıfı düzeyinde anılır; hangisinin uygun olduğuna hekim karar verir. NHS ve AAAAI, nemlendiricilerin yanında cilde sürülen kortikosteroidleri ve steroid içermeyen iltihap giderici kremleri sayar. AİD, kortikosteroidli kremlerin yalnızca egzamalı bölgeye ve hekim önerisine uygun biçimde kullanılmasını vurgular. Dirençli ve ağır durumlarda ışık tedavisi (fototerapi), ıslak sargı uygulaması ve vücudun bütününe etki eden ilaçlar hekim kararıyla gündeme gelebilir.

Kaşıntı için akla ilk gelen ilaç grubu antihistaminiklerdir, ama AİD bu grubun egzama tedavisinde yeri olmadığını belirtir. Enfeksiyon eklendiğinde ise DermNet’in belirttiği gibi hekim enfeksiyona yönelik tedavi planlar. Bir alevlenmenin ne kadar sürede yatışacağı kişiye, türe ve tetikleyiciye göre değişir. Önerilen planı aksatmadan uygulamak ve sonucu kontrolde hekiminizle paylaşmak, “en hızlı” yolun en gerçekçi karşılığıdır.

Egzamada ne zaman hekime başvurmalı?

Egzama belirtilerinin ilk kez görüldüğü her durumda hekim değerlendirmesi uygundur. NHS, sizde veya çocuğunuzda atopik egzama belirtileri varsa ya da uygulanan tedaviler işe yaramıyorsa doktora başvurulmasını önerir. Belirtilerin ağırlığına göre üç durum ayrılabilir:

  • Hafif: kuru ve kaşıntılı, sınırlı lekeler, düzenli bakımla yatışıyor. Bir sonraki kontrolde hekiminize anlatın.
  • Kontrol gerektirir: belirtiler uykuyu ve günlük yaşamı bozuyor, yayılıyor ya da önerilen tedaviye rağmen geçmiyor. Planlı bir muayene ayarlayın.
  • Hızlı değerlendirme gerektirir: NHS’nin saydığı gibi su toplama, kabuklanma, sıvı veya iltihap sızıntısı, ağrı, şişlik, sıcaklık, birden kötüleşme ya da yüksek ateş ve halsizlik. Aynı gün tıbbi yardım alın.

Egzamalı çocuklarda besin alerjisi eşlik edebildiği için bir besinden sonra gelişen ani tepkiler ayrı bir dikkat ister. NHS’ye göre anafilaksi belirtileri çok hızlı gelişir. Dudak, dil veya boğazda şişlik, nefes almada veya yutmada güçlük, hırıltı, bayılma hissi, hızla yayılan kurdeşen ya da kusma ve karın ağrısıyla birlikte deri belirtileri varsa bu anafilaksi olabilir; beklemeyin, 112’yi arayın. Hekiminiz adrenalin oto-enjektörü reçete ettiyse hemen kullanın.

Bir sonraki adım olarak, belirtilerinizi ve tetikleyici olabilecek durumları kısa notlarla kayda geçirip hekiminizle bu notlar üzerinden konuşmanız tanıyı ve tedavi planını netleştirir. Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin ve hekiminizin kişisel önerilerinin yerini tutmaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Egzama yetişkinlikte ilk kez başlayabilir mi?

Evet. NHS, atopik egzama belirtilerinin çoğunlukla bebeklik ve erken çocuklukta başladığını, ancak her yaşta ortaya çıkabileceğini belirtir. Yetişkinlikte ilk kez görülen kuru ve kaşıntılı lekelerde kontakt dermatit gibi başka türler de akla gelir. Hangi türün söz konusu olduğunu muayene eden hekim ayırt eder.

Egzaması olan çocuğun beslenmesinden bazı besinleri çıkarmak gerekir mi?

Hekim önermedikçe hayır. NHS, egzaması olan bebeği emziren anneler de dahil olmak üzere, doktor söylemedikçe diyetin değiştirilmemesini önerir. AAAAI de besinlerin alerji uzmanıyla ayrıntılı bir görüşme yapılmadan diyetten çıkarılmamasını vurgular.

Nemlendirici krem ile ilaçlı krem arasındaki fark nedir?

Nemlendiriciler cildin su kaybını azaltır ve cilt bariyerini destekler; ilaç değildir. AAAAI, nemlendiricilerin steroid olmadığını özellikle belirtir. İltihabı baskılayan kremler ise ilaç sınıfındadır; hangisinin, nereye ve ne kadar süreyle sürüleceğine hekim karar verir.

Yüzde çıkan egzama hangi türdür?

Yüzde birden fazla tür görülebilir. NHS, atopik egzamanın bebek ve küçük çocuklarda yüzde sık olduğunu belirtir; DermNet ise seboreik dermatitin yüzü, saçlı deriyi ve kulakları tuttuğunu yazar. Yeni bir krem veya kozmetik ürün sonrası başlayan kızarıklıkta kontakt dermatit de düşünülür; ayrım muayene gerektirir.

Kaynakça

Yazan

Mahmut Pekdemir

Editör

İnceleme sorumlusu

Doç. Dr. Faruk Pekdemir

İmmünoloji ve Alerji Hastalıkları Uzmanı · Son güncelleme: 31 Ekim 2026

İlgili Makaleler